Waarom we bang zijn voor de verkeerde dingen

De beklemmende gedachte dat oorlog of terrorisme zomaar ook ons leven kan binnendringen, herkennen we allemaal. En zakt dat gevoel weg, dan schudt een aanslag in Europa ons weer wakker. Maar wat moet je met die angst voor deze vage dreiging? Dag6-redacteur Adrienne Simons zocht naar antwoorden.

Lees verder

Een nieuwsberichtje trok mijn aandacht deze zomer. ‘Bijl van opgepakte man was bedoeld voor fotoshoot’, luidde de kop. Een nietsvermoedende Antwerpenaar schrok zich kapot toen hij plotseling door een aantal agenten tegen de grond werd gewerkt. Met veel bombarie rekende de politie hem in. Later bleek de man totaal ongevaarlijk. Hij deed modellenwerk en zou als houthakker poseren in een fotoshoot. De politie liet hem direct weer gaan. Nee, het ging niet om een misverstand, volgens de hulpdiensten was adequaat gehandeld.

Is het gevoel van onbehagen terecht?

Angst beheerst onze samenleving. Als ik er met vrienden over spreek, moeten we erkennen dat terrorisme meer met ons doet dan we vaak toegeven. Drie keer nadenken over een vliegvakantie of toch maar niet naar die huldiging van Ajax gaan. Twee voorbeelden uit mijn eigen leven. Natuurlijk, de kans is klein. Maar een concert, uitstapje of vliegreis kan voor ons gevoel zomaar ontaarden in een bloedbad. Daar herinnert Twitter ons wel aan via hashtags als #prayforManchester, #PrayforLondon of #MH17. Maar is ons gevoel van onbehagen terecht? Hoe kunnen we met die angst omgaan, zonder dat die ons verlamd of bitter maakt?

De samenleving zelf heeft tobbers van ons gemaakt
“Het klopt. Mensen zijn banger dan ooit en het is nog nooit zo onterecht geweest”, zegt historicus Barry Glassner in zijn boek Culture of Fear: Why Americans are Afraid of the Wrong Things. We zijn niet alleen bang voor terrorisme, maar ook voor falende banken, drones, verkeerde suikers en migratiestromen. En volgens Glassner is het de samenleving zélf die tobbers van ons heeft gemaakt. Kijk je naar Nederland, dan hebben we steeds vaker het gevoel dat we er alleen voorstaan. De verzorgingsstaat kalft af. Premier Rutte roept ons op vooral hulp te verwachten van buurtgenoten uit app-groepjes. We moeten het meer zelf uitzoeken, en dat beïnvloedt ons basale gevoel van vertrouwen.

Verder beschrijft Glassner hoe angst een product is geworden. Angst verkoopt, het zet aan tot handelen. Als een radiospotje van een verzekeraar ons vertelt dat 1 op de 9 mensen kanker krijgt, zijn we sneller geneigd om een aanvullende verzekering te nemen, dan wanneer ons bijvoorbeeld wordt voorgehouden dat de gemiddelde levensverwachting al jarenlang stijgt. Ook de politiek weet hoe ze angst in moet zetten om kiezers over de streep te trekken. Angst voor de ander heeft ervoor gezorgd dat heel wat mensen hun socialistische of protestants-christelijke waarden in het stemhokje even vaarwel zeiden, ten gunste van een stem op bijvoorbeeld de PVV.

“Angst verkoopt, het zet aan tot handelen.”

“Niet alleen militairen hebben een rol te vervullen, ook kunstenaars, hackers, journalisten, antropologen, arabisten en theologen”

Vals gevoel van betrokkenheid

En dan is er nog de directheid van de nieuwsvoorziening. Oók zo’n kracht die maakt dat angst steeds makkelijker vat op ons krijgt. Wordt er geschoten in een nachtclub in Orlando? Dan krijg ik via push-berichten op mijn mobiele telefoon direct te horen wat er gaande is. Volgens wetenschappers van het National Health Institute in Amerika, geeft dit een vals gevoel van betrokkenheid. Na de bomaanslag tijdens de Boston Marathon in 2013 bleken mensen die alles hadden gevolgd via tv en sociale media méér psychische stressklachten te hebben dan toeschouwers die zich in Boston zelf bevonden en achter de hekken stonden toen de bommen afgingen. Die dus de gewonden met eigen ogen hadden gezien. Dat is vreemd maar vooral ook angstaanjagend.

Creatieve veiligheidsraad
Kortom, we zitten veel te dicht op rampen en geweld dankzij sociale media, we hebben het gevoel dat we er alleen voorstaan en we laten ons bespelen door de politiek en de commercie. Onze samenleving zorgt er daarmee zelf voor dat we zo sterk reageren op terrorisme. Ik sprak hierover met oorlogsfotograaf en wetenschapper Teun Voeten. Voeten is van mening dat we niet alleen naar onze eigen samenleving moeten kijken, maar ook naar de aard van terrorisme en andere moderne vormen van oorlog.

“Het probleem is dat we niet erkennen dat het oorlog is”, zegt hij. Ons beeld van oorlog is gestoeld op de Tweede Wereldoorlog, maar dit type conflict zie je bijna nergens meer. We bevinden ons midden in een nieuw soort oorlog, waarbij de grens tussen burger en strijder heel vaag is geworden: “Met een mes in de keukenla kan een eenling al IS-strijder worden. De hiërarchie van de militaire wereld heeft plaatsgemaakt voor losse, flexibele netwerken van freelancers.” Voeten noemt dit de ‘democratisering van oorlog’ en pleit voor een totaal andere aanpak. Niet alleen militairen hebben een rol te vervullen, ook kunstenaars, hackers, journalisten, antropologen, arabisten en theologen moeten hun positie innemen… “Duty calls”.

Geweld als performance

‘Terrorisme zorgt ervoor dat geweld een performance is geworden. De gruwelijke onthoofdingsfilmpjes die de afgelopen jaren circuleerden, zijn eigenlijk niet eens zozeer bedoeld om af te rekenen met slachtoffers die in zo’n filmpje bloedig omgebracht worden. Veel belangrijker voor IS is het dat jij en ik de filmpjes te zien krijgen.’ Misschien zou een kunstenaar een veel betere respons kunnen geven op zo’n performance dan een militair?

‘Vergis je niet, ook in de Tweede Wereldoorlog werd de strijd niet alleen door mannen met wapens in de hand gevoerd. Er waren wiskundigen bezig de Enigmacode te kraken om de communicatie van de vijand te kunnen lezen. En er waren ontwerpers die camouflagepatronen ontwierpen, prints die vandaag de dag nóg gebruikt worden. Toen was het duidelijk, ieder droeg zijn steentje bij. Nu proberen mensen het feit dat het oorlog is, weg te stoppen.’ (…) ‘We moeten leren leven met een bepaalde mate van geweld in onze samenleving.’ Voeten was deze week bezig om een vliegticket en reis naar Raqqa te regelen: “Ook ik voel me verplicht om mijn deel te doen. Iets doen en meehelpen verdringt de angst en moedeloosheid”. Welke tegen-performance we op poten zouden kunnen zetten in deze hybride oorlog? “Massale demonstraties zijn een goed voorbeeld. Just show up”. Laten zien dat je iets belangrijk vindt is veel meer dan een like uitdelen op Facebook of een filter over je profielfoto plaatsen.

“Waar we bang voor moeten zijn, is de angst zélf.”

Buienradar-effect

Het gevecht tegen angst voor geweld zal dus ook in ons eigen hoofd gestreden moeten worden. De Vlaamse psycholoog en filosoof Damiaan Denys heeft daar de afgelopen tijd veel over geschreven. Volgens Denys is controle het toverwoord. ‘Met een smartwatch monitoren we onze gezondheid, we weten voor de geboorte de sekse van ons kind en we vertrekken pas van huis als we Buienradar hebben gecheckt. Tegenwoordig hebben we alle middelen tot onze beschikking om niets aan het toeval over te hoeven laten’, zegt hij in een recent interview met Vrij Nederland. Vroeger kon je niet alles controleren, je vertrok gewoon op de fiets en als het ging regenen trok je een regenpak aan, je wist niet of er darmkanker in de familie zat. We zouden ons weer moeten oefenen in het flexibel omgaan met dingen. De vraag die altijd gesteld wordt na een aanslag is: hoe kunnen we voorkomen dat dit ooit weer gebeurt? Maar de zekerheid van ‘nooit meer’ kunnen we elkaar niet geven. Het is onverstandig om onze vrijheid op te offeren aan angst. Waar we bang voor moeten zijn, is de angst zélf.

Niet vechten of vluchten maar dopen

De week na de verschrikkelijke tragedie in Manchester, waarbij 22 mensen omkwamen tijdens een concert, bezocht ik een vriendin in Cambridge. Die zondag gingen we naar haar kerk. De preek van Robert Mackley in Little St. Mary’s Church raakte mij recht in het hart. Wat hij zei over angst, bespreek ik sindsdien regelmatig met anderen. Met zijn toestemming eindig ik met een stuk uit die voordracht:

‘Er is veel dood om ons heen. Wat moeten we doen? Negeren? Tv’s uitzetten, de BBC-app van onze telefoon verwijderen, begrafenissen herdopen tot een viering van het leven? Of vechten? Meer bommen? We kunnen goedbedoelde dingen zeggen die we nooit waar kunnen maken. Zoals: ‘We doen er alles aan zodat dit nooit meer zal gebeuren.’ Of ‘God had een extra engel nodig in de hemel’. Geloof me, dat heeft Hij niet en dit werkt allemaal niet. In plaats daarvan dopen we vandaag een baby. Als we geconfronteerd worden met dood kunnen we vluchten, we kunnen vechten, maar wij gaan dopen. Want als je doopt, sterf je een beetje mee. We ervaren een stukje van de dood van Jezus… maar ook van Zijn opstanding. Omdat God als eerste ging, kunnen wij de confrontatie met de dood ook aan. De dood is niet alleen iets ellendigs wat mensen berooft van hun vreugde, hun bestemming, het kan ook een deur zijn. Vrij van de begrenzende horizon van de dood kunnen we anders leven. Zonder angst. (…) Als de eeuwigheid onze nieuwe horizon wordt, zijn we vrij van geldingsdrang (…). We kunnen dingen beginnen die we zelf niet tot hun einde zullen zien komen. Voorbeelden waren er te over in Manchester. Verkopers van merchandise, die nieuwe T-shirts aan stukken scheurden om er het bloeden van gewonden mee te stelpen. Mensen die bij het horen van de explosie niet wegrenden van de arena maar juist ernaartoe. Natuurlijk, velen van hen waren niet gedoopt, maar ze leefden alsof ze dat wel waren. Vrij. Vrij van angst.’

Lees meer artikelen van Dag6
De Kapel:
God biedt zekerheid in de storm

Waar is God in tijden van oorlogen en terrorisme? Is het niet het beste bewijs dat religie levensgevaarlijk is? Evangelist Jurjen ten Brinke stond een jaar geleden stil bij deze vragen in De Kapel na een zomer vol grote en kleine aanslagen.

Download de Bijbelstudie

Video
Delen

Uw naam

E-mail

Naam ontvanger

E-mail adres ontvanger

Uw bericht

Verstuur

Share

E-mail

Facebook

Twitter

Google+

LinkedIn

Contact

Bericht

Verstuur

E-card

Uw naam

Uw e-mail adres

Naam ontvanger

E-mail adres ontvanger

Uw bericht

Verstuur

1
Abonneer op het EO magazine

Nog meer mooie artikelen van de EO lezen? Meld je aan voor ons gratis online-magazine en ontvang elke twee maanden Het Beste van de EO in je mailbox. Laat je inspireren, reageer of win mooie prijzen!

Voornaam

Tussenvoegsel(s)

Achternaam

E-mailadres *

Meld aan

Video